Reclinic
หมอคณินทร์
บทความสุขภาพ · ข้อสะโพก
หัวกระดูกสะโพกขาดเลือด (หัวสะโพกตาย)
อาการ ระยะ และวิธีรักษา
หัวกระดูกสะโพกขาดเลือด หรือที่หลายคนเรียกว่าหัวสะโพกตาย (avascular necrosis, AVN) คือภาวะที่เลือดไปเลี้ยงหัวกระดูกต้นขาไม่พอ จนกระดูกบางส่วนตาย และอาจยุบตัวลงจนข้อสะโพกเสื่อมตามมา [1] มักพบในวัยทำงาน และพบมากขึ้นในผู้ที่เคยใช้ยาสเตียรอยด์หรือดื่มสุราเป็นประจำ [1][2] หัวใจของการรักษาคือการตรวจพบตั้งแต่ระยะที่หัวกระดูกยังไม่ยุบ เพราะยังมีโอกาสเก็บข้อสะโพกเดิมไว้ได้ [1] ที่ Reclinic หาดใหญ่ รศ.นพ. คณินทร์ จะตรวจสะโพก เอกซเรย์ และส่งตรวจ MRI ที่โรงพยาบาลเมื่อจำเป็น เพื่อบอกระยะของโรค แล้ววางแผนการรักษาร่วมกับผู้ป่วย
เขียนและทบทวนโดย รศ.นพ. คณินทร์ เอี่ ยมธนาภรณ์
ศัลยแพทย์กระดูกและข้อ (ว.35052) · ทบทวนล่าสุด พฤศจิกายน 2569 · อ่านประมาณ 8 นาที
หัวกระดูกสะโพกขาดเลือดมีอาการอย่างไร
หลายคนกังวลเมื่อได้ยินคำว่า "หัวสะโพกตาย" เพราะฟังดูน่ากลัว ความจริงคือโรคนี้มีวิธีรักษาในทุกระยะ และยิ่งพบเร็วก็ยิ่งมีทางเลือกมากขึ้น ระยะแรกบางรายยังไม่มีอาการเลย แต่เมื่อมีอาการ มักเป็นดังนี้
อาการที่พบบ่อยของหัวกระดูกสะโพกขาดเลือด
✓ ปวดขาหนีบ ปวดก้น หรือต้นขาด้านหน้า โดยไม่มีอุบัติเหตุนำมาก่อน
✓ ปวดมากขึ้นเวลาเดิน ลงน้ำหนัก หรือขึ้นลงบันได
✓ บางรายปวดขึ้นมาค่อนข้างเร็วภายในไม่กี่สัปดาห์ หรือปวดแม้ขณะพักและตอนกลางคืน
✓ เดินกะเผลก
✓ หมุนหรือกางสะโพกได้น้อยลง ใส่ถุงเท้าหรือขึ้นลงรถลำบาก
✓ อาจเป็นทั้งสองข้าง โดยอีกข้างยังไม่มีอาการ
อาการคล้ายข้อสะโพกเสื่อมมาก แต่มักเกิดในคนอายุน้อยกว่า [4] ผู้ที่ปวดขาหนีบตั้งแต่วัยทำงาน โดยเฉพาะผู้ที่เคยใช้ยาสเตียรอยด์ ยาชุด หรือดื่มสุราเป็นประจำ จึงควรมาตรวจตั้งแต่เริ่มมีอาการ
หัวกระดูกสะโพกขาดเลือดคืออะไร
เกิดอะไรขึ้นในหัวกระดูก
หัวกระดูกต้นขาได้รับเลือดจากหลอดเลือดเล็ก ๆ เพียงไม่กี่เส้น เมื่อเลือดไปเลี้ยงไม่พอ กระดูกส่วนนั้นจะตาย และร่างกายซ่อมแซมไม่ทัน กระดูกที่ตายจึงอ่อนแอลง จนเกิดรอยร้าวใต้ผิวข้อและหัวกระดูกยุบตัว [1] เมื่อผิวข้อไม่กลมเรียบ ข้อสะโพกจะเสื่อมตามมา
ต่างจากข้อสะโพกเสื่อมอย่างไร
ข้อสะโพกเสื่อมเริ่มจากกระดูกอ่อนผิวข้อสึก ส่วนโรคนี้เริ่มจากกระดูกใต้ผิวข้อขาดเลือด จึงพบในคนอายุน้อยกว่า และในระยะแรกยังมีโอกาสรักษาเพื่อเก็บข้อเดิมไว้ อ่านเรื่อง ข้อสะโพกเสื่อมได้ในอีกบทความ
ผู้ที่เป็นข้างหนึ่ง มีโอกาสเป็นอีกข้างด้วย แม้ยังไม่มีอาการ การรวบรวมงานวิจัยพบว่าสะโพกที่ยังไม่มีอาการประมาณ 3 ใน 5 ค่อย ๆ มีอาการหรือหัวกระดูกยุบในเวลาต่อมา [5] แพทย์จึงมักตรวจสะโพกทั้งสองข้าง
หัวกระดูกสะโพกขาดเลือดเกิดจากอะไร ใครเสี่ยง
โรคนี้มักเกิดจากหลายปัจจัยร่วมกัน การรู้ปัจจัยเสี่ยงช่วยให้มาตรวจได้เร็วขึ้น
ยาสเตียรอยด์
เป็นปัจจัยเสี่ยงที่พบบ่อย โดยเฉพาะเมื่อใช้ขนาดสูงหรือนาน การรวบรวม 57 การศึกษาพบว่ายิ่งใช้ขนาดสูง โอกาสเกิดโรคยิ่งเพิ่มขึ้น [2] ผู้ที่ต้องใช้ยาสเตียรอยด์รักษาโรคประจำตัว ไม่ควรหยุดยาเอง ให้ปรึกษาแพทย์ที่ดูแลก่อนเสมอ
ยาชุด ยาลูกกลอน และผลิตภัณฑ์ที่ไม่ทราบส่วนประกอบ
การตรวจในประเทศไทยเคย พบสเตียรอยด์ผสมในยาสมุนไพร [6] ผู้ที่ใช้เป็นประจำจึงอาจได้รับสเตียรอยด์โดยไม่รู้ตัว
ดื่มสุราเป็นประจำ
โรคประจำตัวบางโรค
เช่น โรคแพ้ภูมิตัวเอง (SLE) โรคเลือดบางชนิด ผู้ที่ได้รับการปลูกถ่ายอวัยวะ หรือได้รับยาเคมีบำบัด ซึ่งหลายโรคต้องใช้ยาสเตียรอยด์ร่วมด้วย [1][4]
ไม่พบสาเหตุชัดเจน
ผู้ป่วยประมาณ 1 ใน 3 ไม่มีปัจจัยเสี่ยงที่ชัดเจน [4] จึงไม่ควรโทษตัวเองหากเป็นโรคนี้
นอกจากนี้ กระดูกคอสะโพกหักหรือข้อสะโพกหลุดก็ทำให้หัวกระ ดูกขาดเลือดได้ ซึ่งการรักษาจะต่างออกไปตามการบาดเจ็บ บทความนี้เน้นชนิดที่ไม่ได้เกิดจากอุบัติเหตุ
ตรวจวินิจฉัยอย่างไร และโรคมีกี่ระยะ
แพทย์จะซักประวัติ ปัจจัยเสี่ยง และตรวจสะโพก แล้วเอกซเรย์สะโพกทั้งสองข้าง ในระยะแรกเอกซเรย์อาจยังดูปกติ หากสงสัยโรคนี้ แพทย์จะส่งตรวจ MRI ที่โรงพยาบาล ซึ่งเห็นการขาดเลือดได้ตั้งแต่ระยะแรก [3] และช่วยบอกขนาดและตำแหน่งของบริเวณที่ขาดเลือด ซึ่งมีผลต่อการเลือกวิธีรักษา [5] ระยะของโรคแบ่งตามระบบ ARCO ปี 2019 ได้ 4 ระยะ [3]
ระยะที่ 1
เอกซเรย์ปกติ แต่ MRI พบการขาดเลือดในหัวกระดูก
ระยะที่ 2
เอกซเรย์เริ่มเห็นความผิดปกติในหัวกระดูก แต่หัวกระดูกยังกลม ยังไม่ยุบ
ระยะที่ 3
มีรอยร้าวใต้ผิวข้อ หรือหัวกระดูกเริ่มยุบ
ระยะที่ 4
ข้อสะโพกเสื่อมตามมา ช่องข้อแคบ เบ้าสะโพกเปลี่ยนรูป
ระยะที่ 1–2 (หัวกระดูกยังไม่ยุบ)
ระยะที่ 3–4 (หัวกระดูกยุบหรือข้อเสื่อมแล้ว)
ภาพเอกซเรย์
ปกติ หรือเปลี่ยนแปลงเล็กน้อย
หัวกระดูกยุบ ผิวข้อไม่เรียบ หรือช่องข้อแคบ
การตรวจที่ช่วยวินิจฉัย
MRI
เอกซเรย์
อาการที่พบบ่อย
ไม่มีอาการ หรือปวดเวลาเดิน
ปวดมากขึ้น เดินกะเผลก อาจปวดขณะพัก
เป้าหมายการรักษา
เก็บข้อสะโพกเดิมไว้
ลดปวด ให้กลับมาเดินและใช้ชีวิตได้
การผ่าตัดที่มักพิจารณา
ผ่าตัดลดแรงดันในหัวกระดูก
ผ่าตัดเปลี่ยนข้อสะโพกเทียม
ระยะที่ 1–2 (หัวกระดูกยังไม่ยุบ)
ภาพเอกซเรย์
ปกติ หรือเปลี่ยนแปลงเล็กน้อย
การตรวจที่ช่วยวินิจฉัย
MRI
อาการที่พบบ่อย
ไม่มีอาการ หรือปวดเวลาเดิน
เป้าหมายการรักษา
เก็บข้อสะโพกเดิมไว้
การผ่าตัดที่มักพิจารณา
ผ่าตัดลดแรงดันในหัวกระดูก
ระยะที่ 3–4 (หัวกระดูกยุบหรือข้อเสื่อมแล้ว)
ภาพเอกซเรย์
หัวกระดูกยุบ ผิวข้อไม่เรียบ หรือช่องข้อแคบ
การตรวจที่ช่วยวินิจฉัย
เอกซเรย์
อาการที่พบบ่อย
ปวดมากขึ้น เดินกะเผลก อาจปวดขณะพัก
เป้าหมายการรักษา
ลดปวด ให้กลับมาเดินและใช้ชีวิตได้
การผ่าตัดที่มักพิจารณา
ผ่าตัดเปลี่ยนข้อสะโพกเทียม
ผู้ป่วยส่วนใหญ่มาพบแพทย์เมื่อหัวกระดูกยุบแล้ว ข้อมูลผู้ป่วยกว่า 400 รายพบว่ามีเพียงประมาณ 1 ใน 4 ที่ได้รับการวินิจฉัยในระยะแรก [4] การมาตรวจเร็วจึงช่วยเพิ่มทางเลือกในการรักษา
รักษาอย่างไร ขึ้นกับระยะของโรค
การรักษาขึ้นกับระยะของโรค ขนาดและตำแหน่งของบริเวณที่ขาดเลือด อาการ อายุ และความต้องการของผู้ป่วย [1][7]
ลดหรือหลีกเลี่ยงปัจจัยเสี่ยง
งดสุรา หลีกเลี่ยงยาชุด และปรึกษาแพทย์ที่ดูแลเรื่องการใช้ยาสเตียรอยด์ เพื่อลดโอกาสเกิดโรคที่อีกข้างหรือโรคลุกลาม [1]
ติดตามอาการโดยไม่ผ่าตัด
อาจเหมาะกับรอยโรคขนาดเล็กที่อยู่ด้านในของหัวกระดูก ซึ่งมีโอกาสยุบต่ำ [5] โดยนัดเอกซเรย์หรือ MRI เป็นระยะ
ไม้ค้ำยันและยาแก้ปวด
ช่วยลดปวดระหว่างรอการรักษา แต่การรวบรวมงานวิจัยพบว่าการรักษาโดยไม่ผ่าตัดเพียงอย่างเดียวมักหยุดการยุบของหัวกระดูกไม่ได้ [1]
ยากระตุ้นกระดูก (กลุ่มบิสฟอสโฟเนต)
งานวิจัยแบบสุ่มทั้งชนิดกินและชนิดฉีดเข้าหลอด เลือด ไม่พบว่าช่วยป้องกันหัวกระดูกยุบหรือลดการผ่าตัดเปลี่ยนข้อ [8][9]
ระยะที่ 1–2: ผ่าตัดลดแรงดันในหัวกระดูก
ระยะที่ 3–4: ผ่าตัดเปลี่ยนข้อสะโพกเทียม
ช่วยลดปวดและให้กลับมาเดินได้ดี ผลการใช้งานใกล้เคียงกับผู้ป่วยข้อสะโพกเสื่อม [1][11] ส่วนผู้ที่หัวกระดูกเพิ่งเริ่มยุบเล็กน้อย แพทย์จะอธิบายข้อดีและข้อจำกัดของทั้งสองวิธี แล้วให้ผู้ป่วยเป็นผู้เลือก
การรักษาแต่ละแบบมีข้อดีข้อจำกัดต่างกัน แพทย์จะอธิบายผลการตรวจและทางเลือกทั้งหมด แล้วตัดสินใจร่วมกับผู้ป่วยเสมอ
ผ่าตัดลดแรงดันในหัวกระดูก (core decompression) คืออะไร เหมาะกับใคร
แพทย์จะเจาะรูเล็ก ๆ จากด้านข้างต้นขาเข้าไปถึงบริเวณที่ขาดเลือดในหัวกระดูก โดยใช้เอกซเรย์ระหว่างผ่าตัดนำทาง เพื่อลดแรงดันภายในกระดูกและเปิดทางให้มีเลือดและเนื้อกระดูกใหม่เข้ามาซ่อมแซม [1][10] แผลมีขนาดเล็ก และไม่ได้เปลี่ยนข้อ
เหมาะกับผู้ที่หัวกระดูกยังไม่ยุบ (ระยะที่ 1–2) [1] ผลดีกว่าในผู้ที่รอยโรคมีขนาดเล็ก การศึกษาหนึ่งพบว่าในระยะแรกสุดที่รอยโรคเล็ก ประมาณ 4 ใน 5 ไม่พบการลุกลามในภาพเอกซเรย์ [10] ส่วนการรวบรวมงานวิจัยกว่า 1,100 ข้อสะโพก ซึ่งส่วนใหญ่เป็นระยะแรก พบว่าประมาณ 6 ใน 10 ยังเก็บข้อเดิมไว้ได้ ในช่วงติดตามเฉลี่ยประมาณ 4–5 ปี และผู้ที่ต้องเปลี่ยนข้อในภายหลัง ส่วนใหญ่ผ่าตัดในช่วงประมาณ 2 ปีแรก [12] หากในอนาคตต้องเปลี่ยนข้อสะโพกเทียม การเคยผ่าตัดลดแรงดันมาก่อนไม่ได้ทำให้ผลการเปลี่ยนข้อแย่ลง [13]
รศ.นพ. คณินทร์ ผ่าตัดลดแรงดันในหัวกระดูกได้ทั้งที่โรงพยาบาลสงขลานครินทร์และโรงพยาบาลกรุงเทพหาดใหญ่
การผ่าตัดลดแรงดันไม่ได้ได้ผลในทุกราย บางรายหัวกระดูกยังยุบต่อและต้องเปลี่ยนข้อสะโพกเทียมในภายหลัง [12] แพทย์จะประเมินโอกาสสำเร็จจากผล MRI และพูดคุยกับผู้ป่วยก่อนตัดสินใจ
ขั้นตอนและการพักฟื้นหลังผ่าตัดลดแรงดันในหัวกระดูก
1
ตรวจและวางแผน
เอกซเรย์ที่คลินิก และส่งตรวจ MRI ที่โรงพยาบาล เพื่อยืนยันระยะ ขนาด และตำแหน่งของรอยโรค แล้วพูดคุยทางเลือกการรักษาร่วมกัน
2
วันผ่าตัด
ระงับความรู้สึกด้วยการฉีดยาชาที่หลัง (spinal block) ผู้ป่วยไม่รู้สึกเจ็บระหว่างผ่าตัด แผลเป็นแผลเล็กที่ด้านข้างต้นขา
3
นอนโรงพยาบาล
ประมาณ 1–2 คืน ฝึกเดินด้วยไม้ค้ำยันก่อนกลับบ้าน
4
ใช้ไม้ค้ำยันประมาณ 6 สัปดาห์
ลงน้ำหนักขาข้างที่ผ่าตัดเพียงบางส่วน เพื่อลดแรงที่ลงบนหัวกระดูกระหว่างที่กระดูกซ่อมแซมตัวเอง
5
กลับไปทำงานและขับรถ
ส่วนใหญ่ประมาณ 6 สัปดาห์ เมื่อเดินได้มั่นคง ไม่ได้กินยาแก้ปวดที่ทำให้ง่วง และเหยียบเบรกได้แรงโดยไม่ปวด
6
ติดตามอาการ
แพทย์นัดติดตามตามอาการเป็นหลัก หากปวดสะโพกมากขึ้น จะเอกซเรย์ซ้ำเพื่อดูว่าโรคลุกลามหรือไม่
นัดติดตามอาการตามที่แพทย์แนะนำ และสอบถามอาการทาง LINE @khaninclinic หรือ Facebook khaninortho ได้ระหว่างนัด
เมื่อหัวกระดูกยุบแล้ว: ผ่าตัดเปลี่ยนข้อสะโพกเทียม
เมื่อหัวกระดูกยุบหรือข้อเสื่อมแล้ว (ระยะที่ 3–4) และปวดจนรบกวนชีวิตประจำวัน การผ่าตัดเปลี่ยนข้อสะโพกเทียมช่วยลดปวดและให้กลับมาเดินได้ดี [1] การรวบรวมงานวิจัยกว่า 2 ล้านข้อสะโพกพบว่า คะแนนการใช้งานและโอกาสข้อหลุดใกล้เคียงกับผู้ป่วยข้อสะโพกเสื่อม แต่โอกาสต้องผ่าตัดแก้ไขสูงกว่าเล็กน้อย ซึ่งส่วนหนึ่งอาจเป็นเพราะผู้ป่วยอายุน้อยกว่าและใช้งานมากกว่า [11]
รศ.นพ. คณินทร์ ผ่าตัดเปลี่ยนข้อสะโพกผ่านแผลด้านหน้า (Direct Anterior Approach, DAA) เป็นหลัก หลังผ่าตัดไม่ต้องจำกัดท่าทาง ผ่าตัดที่โรงพยาบาลสงขลานครินทร์หรือโรงพยาบาลกรุงเทพหาดใหญ่ อ่านรายละเอียดการเตรียมตัวและการพักฟื้นได้ที่หน้าผ่าตัดเปลี่ยนข้อสะโพกเทียม →
ผู้ที่หัวกระดูกเพิ่งเริ่มยุบเล็กน้อย อยู่ในช่วงที่เลือกได้ทั้งสองทาง แพทย์จะอธิบายข้อดีและข้อจำกัดของการผ่าตัดลดแรงดันเพื่อเก็บข้อเดิม และของการเปลี่ยนข้อสะโพกเทียม แล้วให้ผู้ป่วยเป็นผู้ตัดสินใจเลือกวิธีที่เหมาะกับตัวเอง
ดูแลตัวเองอย่างไรระหว่างการรักษา
สิ่งที่ทำได้ทุกวัน
✓ งดดื่มสุรา และงดสูบบุหรี่
✓ หลีกเลี่ยงยาชุด ยาลูกกลอน หรือผลิตภัณฑ์ที่ไม่ทราบส่วนประกอบ [6]
✓ ผู้ที่ต้องใช้ยาสเตียรอยด์ ไม่หยุดยาเอง แจ้งแพทย์ที่ดูแลว่าเป็นโรคนี้ เพื่อพิจารณาขนาดยาที่เหมาะสม
✓ ใช้ไม้ค้ำยันหรือไม้เท้าตามที่แพทย์แนะนำ เพื่อลดแรงที่ลงบนสะโพก
✓ หลีกเลี่ยงการกระโดด วิ่ง หรือยกของหนักในช่วงที่ปวด
✓ บริหารกล้ามเนื้อรอบสะโพกในท่าที่ไม่ปวด หรือว่ายน้ำ ปั่นจักรยาน
✓ มาตรวจตามนัด และมาก่อนนัดหากปวดสะโพกอีกข้าง
อาการแบบไหนควรรีบมาพบแพทย์
หากมีอาการต่อไปนี้ ควรมาตรวจโดยเร็ว เพื่อไม่ให้พลาดช่วงที่ยังรักษาเพื่อเก็บข้อเดิมได้
ปวดขาหนีบในคนอายุน้อย
ปวดมากขึ้นทันทีหรือเดินลงน้ำหนักไม่ได้
อาจเป็นสัญญาณว่าหัวกระดูกเพิ่งยุบ
เริ่มปวดสะโพกอีกข้าง
ผู้ที่เป็นข้างหนึ่งอยู่แล้ว ควรตรวจอีกข้างโดยเร็ว [5]
ปวดสะ โพกร่วมกับมีไข้
อาจเป็นการติดเชื้อในข้อ ซึ่งต้องรักษาเร่งด่วน
ปวดตลอดเวลาแม้ขณะพักหรือกลางคืน
ร่วมกับน้ำหนักลดหรืออ่อนเพลียโดยไม่ทราบสาเหตุ ควรตรวจหาโรคอื่น
⚠ ไปห้องฉุกเฉินทันที หาก
ล้มแล้วลุกเดินไม่ได้ ขาสั้นลงหรือบิดผิดรูป หรือมีไข้สูงร่วมกับปวดสะโพกมากจนขยับไม่ได้
อ่านต่อ
ผ่าตัดเปลี่ยนข้อสะโพกเทียม
ผ่าตัดแผลด้านหน้า (DAA) เตรียมตัว พักฟื้น และความเสี่ยง
เรื่องเล่าจากผู้ป่วย
คลิปสั้นที่ผู้ป่วยหัวกระดูกสะโพกขาดเลือดซึ่งผ่าตัดเปลี่ยนข้อสะโพกเทียม เล่าความรู้สึกของตัวเองในวันแรก ๆ หลังผ่าตัด
คำถามที่พบบ่อย
เอกสารอ้างอิง
Mont MA, et al. Nontraumatic osteonecrosis of the femoral head: where do we stand today? A 5-year update. J Bone Joint Surg Am 2020;102:1084–1099.
Mont MA, et al. High-dose corticosteroid use and risk of hip osteonecrosis: meta-analysis and systematic literature review. J Arthroplasty 2015;30:1506–1512.e5.
Yoon BH, et al. The 2019 revised version of Association Research Circulation Osseous staging system of osteonecrosis of the femoral head. J Arthroplasty 2020;35:933–940.
Boontanapibul K, et al. Diagnosis of osteonecrosis of the femoral head: too little, too late, and independent of etiology. J Arthroplasty 2020;35:2342–2349.
Mont MA, et al. The natural history of untreated asymptomatic osteonecrosis of the femoral head: a systematic literature review. J Bone Joint Surg Am 2010;92:2165–2170.
Klinsunthorn N, et al. Determination of steroids adulterated in liquid herbal medicines using QuEChERS sample preparation and high-performance liquid chromatography. J Pharm Biomed Anal 2011;55:1175–1178.
Ando W, et al. Japanese Orthopaedic Association 2019 guidelines for osteonecrosis of the femoral head. J Orthop Sci 2021;26:46–68.
Chen CH, et al. Alendronate in the prevention of collapse of the femoral head in nontraumatic osteonecrosis: a two-year multicenter, prospective, randomized, double-blind, placebo-controlled study. Arthritis Rheum 2012;64:1572–1578.
Lee YK, et al. Does zoledronate prevent femoral head collapse from osteonecrosis? A prospective, randomized, open-label, multicenter study. J Bone Joint Surg Am 2015;97:1142–1148.
Marker DR, et al. Do modern techniques improve core decompression outcomes for hip osteonecrosis? Clin Orthop Relat Res 2008;466:1093–1103.
Salman LA, et al. The outcomes of total hip replacement in osteonecrosis versus osteoarthritis: a systematic review and meta-analysis. Int Orthop 2023;47:3043–3052.
Andronic O, et al. What are the outcomes of core decompression without augmentation in patients with nontraumatic osteonecrosis of the femoral head? Int Orthop 2021;45:605–613.
Deng W, et al. Does prior core decompression have detrimental effect on subsequent total hip arthroplasty for osteonecrosis of the femoral head: a systematic review and meta-analysis. Orthop Traumatol Surg Res 2020;106:1553–1560.
ข้อมูลในบทความนี้ใช้ประกอบการตัดสินใจเบื้องต้น ไม่ใช้แทนการตรวจและคำแนะนำจากแพทย์